جستجو
رویداد ایران > استان ها > فارس > شاه‌ داعی‌الله شیرازی که بود؟

در چهارمین نشست آیینه‌ها بررسی شد؛

شاه‌ داعی‌الله شیرازی که بود؟

از دیرباز نام "شاه داعی‌الله" یا (شاهداعی الی‌الله) برای مردم شیراز، کسانیکه به این شهر سفر می‌کنند و البته ادیبان و پژوهشگران، آشنا بوده است، اگرچه بسیاری از مردم اعم از مسافران و گردشگران و حتی شمار قابل توجهی از شهروندان شیراز، آن عارف ادیب را به درستی نمی‌شناسند و تنها از او بقعه و آرامگاهی در گوشه‌ای از گورستان قدیمی شیراز، به خاطر سپرده‌اند.

چهارمین نشست آیینه‌ها که به شناسایی چهره‌های ادبی قرن نهم هجری تا کنون می‌پردازد، با رویکرد آشنایی با سید نظام‌الدین حسینی شاه داعی‌الله شیرازی اختصاص داشت.

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد یاسوج در این جلسه گفت: از آن رو که یک کوی و دروازه شیراز که نزدیک دروازه کازرون است، از دیرباز به نام شاه داعی خوانده می‌شود، نام این شاعر عارف‌مسلک، برای مردم شیراز و شاید بتوان گفت برای مردم فارس، آشناست.

مهدی فاموری ادامه داد: آرامستان دارالسلام شیراز نیز به جهت آن‌که آرمگاه شاه داعی را در خود دارد، گاه به نام شاه داعی نیز خوانده می‌شود؛ آرامستانی که به یمن وجود شاه داعی، بسیاری از عرفا و شعرای بزرگ شیرازی سده نهم به این سو، در آن به خاک سپرده شده‌اند.

این پژوهشگر گفت: سید نظام‌الدین، محمود بن حسن حسینی واعظ داعی شیرازی، در خاندانی زاده شد که پدران‌ش همگی به نام داعی خوانده می‌شدند و از این رو تخلص خود را داعی و از آن رو که نامش نظام‌الدین بود، گاه تخلص نظامی ثانی را برای خویش برگزید. نیای بزرگ وی، داعی صغیر (حسن بن قاسم بن الحسن بن علی بن عبدالرحمن شجری بن القاسم بن الحسن بن زید الامیر بن الحسن السبط بن علی بن ابی طالب، ملقب به داعی صغیر؛ چهارمین امیر علویان طبرستان) می‌رسد.

فاموری با بیان اینکه نظام‌الدین حسینی در پایان کتاب عشق‌نامه خود، سال 856 را دوران 40 سالگی خود می‌داند؛ خاطرنشان کرد: از این رو چنانچه سال‌مرگ وی را سال ۸۷۰ گفته‌اند، او نزدیک به 60 سال، زیسته است.

او اضافه کرد: شاه داعی، در نوجوانی به عرفان اسلامی روی آورد، خیلی زود از شاگردان ویژه شیخ ابواسحاق بحرانی یا بهرامی شد. به سفارش شیخ همراه با برادر بزرگ‌تر خود، سید سراج‌الدین یعقوب و یکی از سادات انجو به نام سید شجاع‌الدین عزیز و دو نفر دیگر، برای بهره‌گیری از محضر شاه نعمت‌الله ولی، به ماهان کرمان رفت؛ پس از چند ماه، او برجسته‌ترین شاگرد شاه نعمت‌الله شد؛ پس از بازگشت به شیراز و در 26 سالگی، در جایگاه قطب سلسله نعمت‌اللهی شیراز خرقه بر تن کرد. او بیشتر از هر کس تحت تاثیر این دو بود و بسیار آنان را ستوده است.

فاموری گفت: شاه داعی را از زوایای گوناگون باید مهم دانست؛ یکی از این زوایا نوشتارهای بسیاری در زمینه‌های گوناگون است که امروزه به آن دسترسی داریم. از او 15 رساله کوچک منثور، شرح مثنوی -که می‌توان آن را از بهترین شرح‌های کلاسیک بر مثنوی دانست- و شرح گلشن راز شبستری -که از بهترین شرح‌ها بر این کتاب است- و همچنین دیوان‌های شعر او و... امروزه از او به یادگار مانده است.

این استاد دانشگاهگفت: از شاه‌داعی ۳۸ جلد کتاب به زبان‌های فارسی و عربی یافت شده‌است. اسوة‌الکسوة؛ بیان عیان در حقایق؛ تحریرالوجودالمطلق؛ رساله تاج‌نامه؛ مشاهد؛ رضائیة؛ سلوة‌القلوب؛ مراة‌الوجود؛ تحفة‌المشتاق؛ ترجم‌الاخبارالعلویة؛ التلویحات‌الحرمیة؛ ثمرة‌الجیب؛ جواهرالکنوز؛ چشمه زندگانی؛ چهار چمن؛ عشق‌نامه؛ چهل صباح؛ گنج روان؛ نسائم گلشن یا شرح گلشن راز. هرچند نوآوری‌هایی نیز داشته، آثار او بیشتر به سبک شاه نعمت‌الله نوشته شده است. در آثار ادبی او، ترجیع‌بند بیش از دیگر قالب‌های ادبی، به چشمی می‌آید.

او خاطرنشان کرد: شاه داعی افزون بر نوشتارهایی به زبان فارسی و عربی، سروده‌ها و نوشتارهایی همچون «کانِ ملاحت» نیز به گویش شیرازی آن روزگار-گویشی که به گویش جنوب غربی ایران به‌ویژه گویش‌های لاری و کازرونی امروز نزدیک است-، از خود به جای گذاشته است.

فاموری با بیان اینکه اهمیت شاه داعی، بیش از نظم، در نثر است و رساله مراتب و شرح گلشن راز، از برجسته‌ترین نوشتارهای او در زمینه عرفان نظری محسوب می‌شود، گفت: در یک سده گذشته، با تلاش‌های محمد دبیرسیاقی و محمدجعفر واجد، آثار او تصحیح شد؛ پس از این دو کسانی دیگر به بازنگری در این تصحیح‌ها پرداختند. از ویژگی‌های شاه داعی می‌توان به ساده‌سازی مفاهیم پیچیده فلسفی، عرفانی و حکمتی اشاره کرد که در نوشتارهای وی به چشم می‌آید.

این مدرس دانشگاه گفت: برداشت شاه داعی این است که بار وحدت وجود، آن است که خداوند چنان هستی را پر کرده است که جایی برای دیگری نیست و اگر چنین نبود نمی‌توانستیم او را بشناسیم، چنانکه نمی‌توانیم به شناخت کامل از او برسیم. حس چیزی غیر خدا را درک نمی‌کند و عقل ممکن است دچار وهم شود و به واسطه حجاب وهم، جز خدا را تصور می‌کند.

فاموری اضافه کرد: شاه داعی، درباره انسان بر این باور است که دنیا، نمایشی از خدواند است و که هرکس در آن نقشی بر دوش دارد. این را باید گفت که واژه بازنده در نوشته‌های او، برپایه گویش آن روزگار، کوچک شده واژه بازی‌دهنده با بار بازی‌گردان یا کارگردان است. این دیدگاه عرفانی، باور دارد که روزی به زور پا به هستی می‌گذاریم و روزی به زور از جهان ما را خواهند برد؛ پس نباید به خود و دیگران سخت گرفت.

استادیار دانشگاه یاسوج گفت: باید دانست که ولایت عرفانی با ولایت فقهی می‌تواند هیچ پیوندی نداشته باشد؛ با این نگرش درخواهیم یافت که گنجاندن بزرگانی چون شاه داعی و دیگر بزرگان ادبیات و عرفان ما، در یک مشرب ویژه، جفا در حق آنان است. از سوی دیگر باید دانست که سنجیدن این بزرگان در مکاتب، مذاهب و فرق با نگاه امروزی، قیاس به نفس و نادرست است؛ چه آن‌که مذهب تشیع یا تسنن امروزی، بسیار دیگرگونه‌تر از روزگار آنان است.

وی خاطرنشان کرد: در برخی از نوشتارهای شاه داعی، پیروی از فقه شافعی را می‌یابیم، در طریقت، به اندیشگاه شیعه گرایش دارد تا آن‌جا که در رساله مراتب، وصی و ولی پس از پیامبر را، امام علی و ختم ولایت و به شکل ضعیف‌تر، حضرت مهدی می‌داند. او همچنان که سروده‌هایی در ستایش اهل‌بیت دارد، و به‌ویژه امام علی که پس از پیامبر از همه بالاتر می‌داند، در ستایش خلفای راشدین و صحابه دیگر هم سرودوه‌هایی دارد.

این استاد دانشگاه اضافه کرد: شاه داعی، به شاهنامه فردوسی هم توجه دارد و از این دیدگاه که عارف است و به شاهنامه توجه دارد، جایگاه ممتازی را می‌توان برای او قائل شد؛ شاید از همین رو باشد که تنها ابی‌المعز، حاکم ری را در جایگاه یک حاکم سیاسی، با نگرش شاهنامه‌دوستی، در سروده‌های خویش می‌ستاید.

فاموری با ذکر این نکته که ادبیات شیراز دو دوره طلایی دارد که یکی از قرن هفتم تا نهم و دیگری قرن دوازدهم و سیزدهم است، خاطرنشان کرد که شیراز تا هنگام برآمدن پهلوی (قرن دوازدهم و سیزدهم) که کوچ بزرگان فارس با چرایی‌های گوناگون به تهران را داریم، از دیگر شهرها و گاه تهران جلوتر است. در دوره نخست نیز شیراز جایگاه مکاتب عرفانی بسیاری همچون مرشدیه، نقطویه، نوربخشیه، نعمت‌اللهیه و... و همچنین مذاهب و ادیان گوناگون همچون شیعه و سنی که با یکدیگر سازگار و بدون درگیری، زندگی می‌کردند. در هنگامه تیموری، هرچند از دیدگاه سیاسی سخت‌گیری بسیاری دیده می‌شود، با این همه فرهنگ‌پرور و در مذهب اهل نساهل و رواداری بودند و زمینه‌ساز بالندگی فرهنگی و هنری می‌شود. در سده نهم، برآمدن دشتکی‌های شیراز و گسترش اندیشه شیعه امامیه را داریم.

 

استادیار بخش زبان و ادبیات دانشگاه شیراز نیز با یادآوری اینکه سرزمین فارس گلزار ادب و عرفان است، گفت: شاه داعی که از سادات زیدی است که در شیراز زاده شد. در جوانی نزد شیخ ابواسحاق بحرانی یا بهرامی سیر و سلوک را گذراند و سپس به سفارش شیخ به سوی شاه نعمت الله ولی در ماهان کرمان رفت.

خیرالله محمودی افزود: در نوشتار قدسیات خود، می‌نویسد که ۴ ماه به شاگردی او پرداخت و به شیراز بازگشت و در 26 سالگی و پس از درگذشت شیخ ابواسحاق، قطب فرقه نعمت‌اللهی شد که تا پایان زندگانی، در جایگاه مانده است.

او با بیان اینکه مذهب شاه‌داعی، شافعی بود؛ هرچند برخی از چهره‌های برجسته ادب و عرفان در چارچوب مذهب نمی‌گنجند؛ چراکه فرامذهب، فرازمان و فرامکان هستند و مخاطب آن‌ها همه انسان‌هاست، گفت: از این رو گنجاندن آن‌ها در یک مذهب خاص، گاه می‌تواند کسانی را برای بهره‌گیری از اندیشگاه آنان دور کند.

محمودی با اشاره به اینکه مذهب دو بعد دارد یکی فقاهت و یکی اندیشه. فقاهت، چگونگی عملکرد و اندیشه، چگونه اندیشدن است، اضافه کرد: گاه می‌بینم که کسی پیرو فقیهی بوده است و در اندیشه راه دیگری دارد. شاه داعی از دیدگاه فقاهت شافعی و در اندیشه نعمت‌الهی و نزدیک به شیعه است تا آنجا که گاه او را شیعه می‌دانند. از آن‌جا که نامش نظام‌الدین است، گاه با تخلص نظامی ثانوی، در سروده‌هایش همچون مثنوی‌ها، خود را می‌شناسد.

این استادیار دانشگاه ضمن یادآوری اینکه شاه‌داعی سرسلسله نعمت‌اللهی شد اما خودش را در از هیچ فرقه‌ای نمی‌داند و در همه فرق گام زده و روی هیچ کدام تعصب نداشته است، گفت: نخستین چیزی که در عرفان باید آن را نادیده گرفت، همین نداشتن تعصب است؛ چه عرفان رفتن به سوی حقیقت است و تعصب جلوی بهره‌گیری کامل از حقیقت را می‌گیرد. وحدت ادیان را نیز می‌توان با نگرش بهره‌گیری از همه حقیقت، باری تازه داد.

محمودی با بیان اینکه شاه داعی افزون بر چهره ادبی، چهره عرفانی بزرگی است، گفت: سروده‌های او ۱۳ یا ۱۴ هزار بیت در دو بخش شش مثنوی معروف به مثنویات ستّه داعی، عملیات مفردات و رساله قدسیات که به ستایش توحید و و اهل‌بیت پرداخته است. کتاب المناقب در منقبت رسول، دیوان اشعار عربی، کتاب المراثی در سوگ بزرگان روزگار خود، کتاب سه گفتار در زمینه طریقت شریعت حقیقت، مجموعه رباعیات -در رباعی از شاعران بزرگ قرن هشتم پیروی کرده است با درون‌مایه عرفانی-، کتاب مقطعات -مثنوی در بحر متقاطع که خودش آن را در ادامه شاهنامه فردوسی می‌داند- از دیگر نوشتارهای اوست.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه آن عارف، بیش از هر چیز دوست‌دار ترجیع‌بند به سبک عراقی بوده و در غزلیات سبک ویژه خود را داشته، گفت: سروده‌هایش نشان از تلاش برای نوآوری را بازگو می‌کند. نوآوری‌های وی را می‌توان در ترکیب صورت و معنا دانست که عرفان را در قالب‌های دیگران ریخته است؛ همچون عشق‌نامه که در آن صورت را از نظامی و حقیقت را از مولانا گرفته است.

او اضافه کرد: در زمینه عرفان، ما مکتب، سلسله و مشرب داریم. مکتب چتری برای همه اندیشه‌های عرفانی با ویژگی‌های دیگرگونه است همچون مکتب شیراز یا خراسان، که زیر چتر مکتب، سلسه‌های عرفانی به بروز می‌رسند؛ در اصول زیرمجموعه مکتب و در فروع، سلسله‌ها از هم جدا می‌شوند. در زیرمجموعه سلسله‌ها نیز مشرب‌های اندیش‌گاهی شناخته می‌شوند. باید دانست که فرقه، از ریشه‌گاه تفرقه می‌آید و نام‌گذاری فرقه به هر کدام نادرست است. شاه داعی سلسله مقامات را ۴۰ مقام می‌داند. در نگرش تازه، به جای سلسله، از دوره بهره می‌گیرند. دوره اول را تا پیش از قرن هفتم و دوره دوم را قرن هفتم تا کنون می‌دانند.

محمودی گفت: شاه داعی، ولایت و نبوت را به دو بخش مطلقه و مقیده بخش‌بندی می‌کند که در مقیده، امام علی خود دارای دو ولایت محمدیه و مرتضویه است. اهل‌سنت بر این باورند که ولایت از پیامبر اسلام، به دیگران منتقل می‌شود و شیعیان بر این باورند که این انتقال باید با آیینه معصوم رخ دهد و از این روست که اگر کسی ولایت معصوم را نپذیرد، عبادتش پذیرفته شده نیست.

این استاد دانشگاه شیراز ضمن اشاره به اینکه شیراز سده سوم به این سو، عارف‌پرور است و این معنویت در هیچ جای دیگر ایران‌زمین، دیده نمی‌شود، گفت: در روزگار شاه داعی سلسله‌های گوناگونی همچون کبرویه، مرشدیه، ذهبیه و... در شیراز، بروز یافته‌اند. با این دیدگاه، به سادگی می‌توان چرایی گرایش او را به عرفان دریافت؛ از سوی دیگر، هرچند ما درباره خانواده او چیزی در دست نداریم، می‌توان دریافت که شاید خانواده او نیز این‌گونه بوده‌اند.

انتهای پیام

برچسب ها
نسخه اصل مطلب