۴۵ سالگی روز جمهوری اسلامی از ۱۰ منظر

به زبان ساده می‌توان گفت راز رأی ۹۸ درصدی و انتظار مردم از جمهوری اسلامی ایران در مصراع دوم سرود اول جمهوری اسلامی نهفته بود: «هم دین دهد هم دنیا به ما».

به گزارش عصر ایران؛ جای خوش‌وقتی است که در تبلیغات شهری کنونی شهرداری با گرایش اصول‌گرایی درباره مناسبت امروز - ۱۲ فروردین- روز جمهوری اسلامی بر عدد ۹۸ درصد (آرای موافق در همه‌پرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ خورشیدی- ۴۵ سال قبل) تاکید و در کنار آن از شکلک قلب هم استفاده شده یعنی با رابطه عاطفی و نه بر اساس جبر و زور تشکیل شده و از این حیث با تفسیر آقای علم‌الهدی متفاوت است که درباره اکثریت شهروندان که در انتخابات ۱۱ اسفند ۱۴۰۲ به دلایل مختلف (از جمله بی‌اثر شدن نهاد مجلس یا رد صلاحیت‌ها یا ترجیح معیشت بر سیاست یا نومیدی از تغییر و اصلاح) شرکت نکردند به گونه‌ای سخن گفت که انگار قرار است بی‌توجه به خواست اکثریت بین خودشان اکثریت- اقلیت ایجاد کنند. معنی دیگر سخن احمد علم‌الهدی این بود که با مالیات همه و پول نفت متعلق به همه، اما بی‌توجه به خواست اکثریت! تابلو‌های شهرداری تهران خوش بختانه با این دیدگاه کاملا متفاوت است.

باری، امروز ۱۲ فروردین است و به خاطر همین تعطیل اعلام شده، اما در سکوت کامل برگزار می‌شود و در واقع هیچ آیینی ندارد و اعلام تعطیلی آن تنها تعطیلات نوروز در هفتۀ دوم را تثبیت کرده است.

شگفتا که ایدئولوگ‌های حکومت تازه، سیزده‌به‌در را خرافی می‌دانستند از جمله پدر آقای علی مطهری و به این صرافت نیفتادند که وقتی ۱۲ فروردین در کنار ۱۳ تعطیل می‌شود ۱۳ بیشتر تثبیت می‌شود و انصافا بعد از انقلاب تعطیلات نوروزی بیشتر تثبیت شده است.

مناسبت ۱۲ فروردین، «روز جمهوری اسلامی ایران» است و چنانچه اشاره شد قرار گرفتن آن در پایان نوروز این روز را مثل ۲۹ اسفند -روز ملی شدن صنعت نفت- در واپسین روز سال به بخشی از عید تبدیل کرده و مناسبت آن در افکار عمومی کاملا در محاق است.

البته یک قرائت که اکنون دست بالاتر را پیدا کرده هم چندان علاقه‌ای به دو اصطلاح مدرن "جمهوری" و "همه‌پرسی" ندارد و شاید اگر چندان در ۱۲ فروردین درنگ نمی‌کنند از آن رو باشد که مشارکت بالای ۹۰ درصد با ریزش مشارکت به زیر ۴۱ درصد و در شهر‌های بزرگ کمتر و تازه با احتساب آرای باطله به چشم نیاید.

در ۴۵ مین سالروز ۱۲ فروردین که بی شک اکثریت باشندگان کنونی تجربه مستقیمی از آن نداشته‌اند و اگر بوده‌ند سن قانونی رای دادن نداشته‌اند این نکات را می‌توان یادآور شد اگر برخی در بعضی سال‌های گذشته هم آمده و نباید به حساب تکرار گذشات، چون اهمیت فراوان دارد و به فهم امروز هم مدد می‌رساند:

۱. دهم و یازدهم و نه نوازدهم/ همه‌پرسی (واژۀ برساختۀ داریوش آشوری به‌جای رفراندوم) در روز‌های ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ خورشیدی برگزار شد و نه ۱۲ فروردین. در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ نتیجه اعلام شد و رهبری فقید انقلاب، تأسیس جمهوری اسلامی ایران را در پی آن رفراندوم رسماً اعلام کرد.

در نظر داشته باشیم ایران، کشوری قدیم است و هرگز مستعمره نبوده و در زمره معدود کشور‌هایی که روز استقلال ندارد. از این رو قرار بود ۱۲ فروردین روز ملی ایران باشد و سران خارجی هم این روز را تبریک بگویند، اما عملا کارکرد آن به ۲۲ بهمن انتقال یافته حال آن که ۲۲ بهمن، سلبی است، چون حکومت پادشاهی را برانداخته و ۱۲ فروردین ایجابی است، چون تأسیسی است.

۸. ولایت فقها/ آیت‌الله گلپایگانی از مراجع ثلاث قم، در پیام تبریک بعد از رفراندوم از جمهوری اسلامی به عنوان «ولایت فقها» نام برد، ولی خود امام خمینی هیچ اشاره‌ای به «ولایت فقیه» نکرد. بعدتر روشن شد تلقی برخی مراجع این بوده که حکومت تحت نظارت فقیهان منتخب مراجع اراده می‌شود. ایده‌ای که ابتدا در قالب شورای نگهبان بدون انتساب به مراجع و با حکم مستقیم رهبری و بعد با اصول رهبری اجرایی شد.

۹. از حالت تا ساعد و قزوه/ شاعر اولین سرود جمهوری اسلامی ایران*، ابوالقاسم حالت است که شهرت انقلابی و اسلامی نداشت و همین نشان می‌دهد انقلاب ایران تا چه حد مردمی بوده که برای امری چنین اصراری بر قرائت‌های ایدیولوژیک وجود نداشته و ترسیم محتوای سرودی رسمی را به شاعر غیر ایدیولوژیک سپردند.

هر چند این سرود که تا سال ۱۳۷۱ رسمیت داشت و برنامه‌های صدا و سیما با آن شروع می‌شد به خاطر زمان بیش از یک دقیقه و فرود ناگهانی در میانه -که تصور پایان آن را در شنونده ایجاد می‌کرد کنار گذاشته شد، اما ریتم و خصوصا مصراع اول آن در خاطره‌ها مانده است:

شد جمهوری اسلامی به پا
که هم دین دهد هم دنیا به ما

به زبان ساده و دور از تفسیر و تعبیر می‌توان گفت: راز رأی ۹۸ درصدی و انتظار مردم از جمهوری اسلامی ایران در همین مصراع نهفته است: «هم دین دهد هم دنیا به ما».

اشاره شد که، چون موسیقی این سرود بیش از یک دقیقه بود و مخاطبان را به اشتباه می‌انداخت، زیرا در جایی فکر می‌کردند تمام شده در حالی که نشده بود تغییر کرد و بعدی و فعلی سروده ساعد باقری است که دیگر در مراسم رسمی دیده نمی‌شود. چند سال قبل علیرضا قزوه شاعر اصول‌گرا و متمایل به جریانات رادیکال خواستار سرودی تازه و این بار حماسی و هیجانی شد.

داستان همین سرود جمهوری اسلامی نشان می‌دهد که حاکمیت در این ۴۵ ساله سه دوره متفاوت را پشت سر گذاشته است و کافی است ویژگی‌های ابوالقاسم حالت و ساعد باقری را با علیرضا قزوه مقایسه کنیم. مثل تفاوت‌های مهندس بازرگان و خاتمی با رییسی و رایفی‌پور شاید باشد. خوش بختانه همچنان سرود دوم برقرار است و اگرچه از ۱۴۰۰ به بعد شاهد دوران تازه‌ای هستیم، اما به صرافت سرود سوم با لحن هیجانی‌تر و خودی‌تر نیفتاده اند.

۱۰. خلط دو مفهوم/ کارنامۀ جمهوری اسلامی ایران را باید در روز جمهوری اسلامی بررسید و در ۲۲ بهمن باید به اهداف انقلاب پرداخت، اما این دو با هم خلط شده است. درست است که جمهوری اسلامی مولود انقلاب اسلامی است و مهم‌ترین شعار انقلاب هم «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» بوده، اما انقلاب، بار تخریبی و براندازی دارد (فرو ریختن ساختمانی به قصد بنا کردن بنای تازه) و جمهوری اسلامی و نظام، ماهیت تأسیسی (احداث بنای جدید).

نظریۀ استمرار انقلاب البته به مرور به گفتمان مسلط تبدیل شده و واژۀ "نظام" تحت‌الشعاع آن قرار گرفته است. هر چند با این هدف بوده که حکومت اسیر مناسبات جهانی و مقررات بوروکراتیک و اداری نشود و روحیۀ شورانگیز خود را حفظ کند، اما سبب شده انتقاد به عملکرد‌های کسانی که بعضا در انقلاب نقشی نداشته اند به حساب اصل انقلاب گذاشته شود و رسانه‌های برانداز که مخالف اصل انقلاب‌اند نیز میوه‌های خود را بچینند.
------------------------------
*متن کامل اولین سرود از این قرار بود:

شُد جمهوری اسلامی به پا
که هم دین دهد، هم دنیا به ما
از انقلابِ ایران، دِگر
کاخ ستم، گشته زیر و زِبَر
تصویر آیندۀ ما
نقشِ مرادِ ماست
نیروی پایندۀ ما
ایمان و اتحادِ ماست
یاری‌گرِ ما دستِ خداست
ما را در این نبرد، او رهنماست
در سایۀ قرآن، جاودان
پاینده بادا ایران
آزادی، چو گل‌ها در خاکِ ما
شکفته شد از خونِ پاکِ ما
ایران، فرستد با این سرود
‌رزمندگانِ وطن را درود
آیینِ جمهوریِ ما
‌پشت و پناه ماست
سود سلحشوری ما
‌آزادی و رفاه ماست
شام سیاهِ سختی گذشت
‌خورشید بختِ ما تابنده گشت
در سایۀ قرآن، جاودان
پاینده بادا ایران