راز تعطیلی کارخانه بی‌رقیب ارج چه بود؟

نام «ارج» برای بسیاری از ایرانیان یادآور خاطرات مختلفی است. با وجود آنکه سال‌ها است در بازار لوازم خانگی کشورمان خبری از محصولات این کارخانه نیست، هنوز بسیاری از افراد می‌گویند: «محصولات ارج، مرگ نداشت» و با یادآوری نام این کارخانه جمله‌ی «ارج، نامی که می‌شناسید و به آن اطمینان دارید» در گوششان طنین انداز می‌شود.

می‌توان گفت که ارج راه زیادی را طی کرده بود تا اینچنین در خاطرات ماندگار شود. بذر این برند توسط خلیل ارجمند کاشته شد و پس از او برادرانش به پرورش محصولات آن پرداختند.

با وجود انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ و تحولات سال‌های جنگ، ارج همچنان به کار خود ادامه می‌داد؛ اما در نهایت خاموشی به سراغ آن آمد و میراث خانواده ارجمند تنها در یاد و خاطرات ایرانیان به حیات خود ادامه داد.

کارآفرینی با خانواده‌ای بروکرات

بسیاری از کارآفرینان ایرانی که در دهه‌های ۳۰ و ۴۰ کار خود را آغاز کردند، خانواده‌هایی تاجرپیشه داشته و از این طریق با بازار و قوائد آن آشنا شده بودند. با این حال خلیل ارجمند، یعنی بنیانگذار کارخانه ارج دارای پدری بروکرات بود.

رحیم ارجمند و قدیسه منجم در سال ۱۲۸۸ یعنی در سالی که محمدعلی شاه از سلطنت خلع و از ایران تبعید شد صاحب پسری با نام خلیل شدند. رحیم ارجمند یکی از مدیران برجسته دولتی بود که کارش را با کارمندی در اداره پست بندرگز آغاز کرد و در نهایت به ریاست کل اداره پست ایران نیز رسید.

خلیل، یعنی فرزند ارشد این خانواده تا پایان دبیرستان در ایران به تحصیلات خود ادامه داد. او پس از پایان این دوره در بورس اعزام دانشجویان به فرانسه پذیرفته شد و در سال ۱۳۰۸ ایران را به مقصد شش ضلعی اروپا ترک کرد. او در این ایام به تحصیل در رشته مهندسی مکانیک و برق پرداخت.

بازگشت به ایران و ورود به عرصه تولید

پس از پایان این دوره به آلمان رفت و به مدت یک سال به کارآموزی در شرکت زیمنس مشغول شد. او در این سال‌ها هم به صورت آکادمیک و هم به صورت تجربی کسب علم کرده بود و حالا زمان آن بود که به وطن بازگردد.

خلیل ارجمند در سال ۱۳۱۵ به ایران بازگشت. او با توجه به شرایط اقتصادی آن سال‌های ایران، یعنی غلبه اقتصاد دولتی و همچنین پیشینه خانوادگی خود احتمالا گزینه‌های مختلفی برای انتخاب شغل دولتی در اختیار داشت؛ با این حال او تولید را انتخاب کرد.

یک سال پس از ورودش به ایران یعنی سال ۱۳۱۶ کارگاه ارج در نزدیکی میدان دروزاه قزوین تهران با ۸ کارگر تاسیس شد. گفته می‌شود این نام علاوه بر آنکه مخففی برای نام خانوادگی ارجمند است، از حروف اول سه کلمه یعنی آهنگری، ریخته‌گری و جوشکاری تشکیل شده که به فعالیت سال‌های ابتدایی این کارخانه یعنی ساختن در و پنجره و نرده‌های فلزی مربوط است.

البته فعالیت‌های ارج به تدریج متنوع شد و محل کارخانه نیز ابتدا به شوش منتقل و پس از آن خلیل ارجمند در سال ۱۳۲۱ به تاسیس کارخانه بزرگی بیرون دروازه خراسان پرداخت. سیم دینام، لاستیک اتوموبیل، ماشین‌های جوشکاری، توربین آبی برای آسیاب، دستگاه مولد برق‌دهی، مبل و صندلی، دستگاه تهویه و شوفاژ، موتور برق، سیم نازک و عایق دار و تلمبه‌های الکترونیک همگی از محصولات کارخانه ارج در دهه ۱۳۲۰ شمسی بودند.

این کارخانه در دهه‌های بعدی نیز همچنان تولید میز و صندلی را ادامه می‌داد. با این حال پیش از آنکه ارج طعم اوج شکوفایی در صنعت لوازم خانگی را بچشد، خالق آن یعنی خلیل ارجمند چشم از جهان فرو بست. او در ۳۰ مهر ماه سال ۱۳۲۳ برای بازدید از چاه آبی که در نزدیکی کارخانه بود به داخل آن رفت، اما کابل دستگاه بالابر پاره شد و خلیل ۳۴ ساله به عمق ۳۶ متری چاه سقوط کرد و از دنیا رفت. او که کارآفرینی جوان و استاد دانشکده فنی دانشگاه تهران بود در گلستان جاوید، تهران به خاک سپرده شد، اما آنچه که بنیان‌گذاشته بود، یعنی ارج به حیات خود ادامه داد.

با این حال ارج از معدود کارخانه‌هایی بود که در سال‌های پس از انقلاب نیز با کیفیت نسبی به کار خود ادامه داد. در سال‌های پس از انقلاب قیمت محصولات آن توسط دولت تعیین می‌شد و محصولات نه توسط بخش خصوصی بلکه با حواله‌های دولتی به فروش می‌رسید. بسیاری معتقدند که دلیل تداوم کار ارج در میانه سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۰، وجود هیئت مدیره متخصص آن بود. اما تغییر هیئت مدیره در دهه ۱۳۷۰ اوضاع را تغییر داد. سال ۱۳۷۳ شرکت سرمایه‌گذاری بانک ملی سهام صنایع ملی را خریداری کرد و تعیین هیئت مدیره به سرمایه‌گذاری بانک ملی واگذار شد.

در سال ۱۳۷۶ یک اختلاس ۲۰ میلیارد تومانی در این کارخانه رخ داد. این مسئله به همراه عواملی مانند عدم به روز رسانی در تولیدات و همچنین مشکلات مالی، موجب شد تا ارج در سراشیبی سقوط قرار بگیرد.

در سال ۱۳۹۵ همزمان با پلمپ قضایی انبار کارخانه، ارج پس از ۷۹ سال رسما تعطیل شد. ۲ سال پس از تعطیلی کارخانه، در دوم مردادماه سال ۱۳۹۷، مهندس سیاوش ارجمند نیز درگذشت.

منبع: کارآفرین نیوز