نگاه نو به بازارهای کهنه

انتظاری که باتوجه به وجود مضجع شریف رضوی در آن و چیدمان خاص شهرهای مذهبی ایران که بازارها در نزدیکترین نقطه به مکان های مقدس و در اطراف آنها قرار دارند،بسیار طبیعی می نماید اما مشسهدکنونی این گونه نیست. اجرای طرح های متعدد بازسازی نوسازی اطراف حرم مطهر رضوی که نخستین آنها در سال ١٣٠٧شمسی از سوی استاندار وقت خراسان که تولیت آستان قدس رضوی هم بود یعنی محمدولی اسدی کلید خورد و در جریان آن تعدادی از بازارها قربانی ساخت خیابان های امام رضا(ع) وطبرسی کنونی والبته فلکه حضرتی شد تا طرح کنونی که از حدود سال ١٣۶٨شمسی آغاز شده وهنوز ادامه دارد باعث تغییر ساختار کلی اطراف این مجموعه عظیم مذهبی شده است.البته معدود راسته بازارهایی از مشهد قبل از نخستین طرح نوسازی اطراف حرم مطهر رضوی و یا ایجاد شده به سبک کهن در دایره زمانی یک قرن اخیر در این شهر وجود دارند که با اندکی بهسازی می توانند مقصد خوبی برای مسافران مشهد باشند. بهسازی که براساس اسناد و مدارک باهمت شهرداری مشهد و میراث فرهنگی استان در چند نمونه از آنها از جمله بازار فرش و سرشور و سرای عزیز اله اف آغاز خواهد شد.
 از بازارهای مشهد چه مانده است؟
بازار در مشهد به‌ویژه در اطراف حرم مطهر رضوی قدمت بسیار زیادی دارد، اما متأسفانه از آن بازارها و بازارچه‌های عریض‌و‌طویل و روزهای رونق و آبادانی بازارهای سنتی، فقط چند نمونه کوچک چون بازار سرشور و سرای عزیزا... اف بر جای مانده است. البته در این‌ها هم نمی‌توان ردی از صنایع دستی و سوغات سنتی مشهد یافت. در گشتی چند‌ساعته، سری به بازارهای قدیم مشهد زدیم تا حال و احوال امروزشان را برایتان روایت کنیم.
حاج آقاجان دیروز، آستانه‌پرست امروز
اولین مقصدمان، بازارچه قدیمی حاج آقاجان است، که امروز به نام «شهید آستانه‌پرست» شناخته می‌شود. نفس می‌کشیم. هنوز بوی قدیم را می‌توان حس کرد؛ مغازه‌ها هم‌راستا با کوچه‌پس‌کوچه‌ها کنار هم ردیف شده‌اند و زائران با وسواس، اجناس را زیر‌و‌رو می‌کنند. سعی داریم امروز را ببینیم و در ذهنمان به عقب برگردیم تا بتوانیم اوضاع را مقایسه کنیم، اما موتوری‌ها و ماشین‌هایی که با فاصله میلی‌متری از دو‌سویمان می‌گذرند، اجازه این کار را نمی‌دهند. کمی که جلوتر می‌آییم پارکینگ‌های بزرگ که درست جای خانه‌ها و مغازه‌های تخریب‌شده را گرفته است، دلیل آفتاب می‌شود! یکی از کسبه می‌گوید: مراقب خودت نباشی، شناسنامه‌ات باطل می‌شود. کُرُمی، از کسبه قدیمی بازار حاج‌آقا‌جان است که ۴٠سالی می‌شود اینجا حجره دارد. او علت پا‌گرفتن بازار را به وجود مسافرخانه‌های قدیمی نسبت می‌دهد. از حاج‌آقاجان چیزی در خاطر ندارد؛ تنها به مسجد و حسینیه‌ای که از او به یادگار مانده است، اشاره می‌کند. ادامه می‌دهد: این بازار از‌جمله بازارهای قدیمی اطراف حرم بود که در ورودی‌اش، یک رخت‌شوی‌خانه و حمام قرار داشت؛ کنارش هم باغ رضوان بود. در سال‌های اخیر با طرح توسعه حرم رضوی، قسمت‌های ابتدایی این بازار از بین رفت و آنچه امروز باقی مانده، یک‌چهارم مساحت قبلی است.
داشت عباسقلی‌خان بازاری!
مقصد بعدی‌مان، بازار عباسقلی‌خان است که در حاشیه نواب‌صفوی‌٣ و در مجاورت مدرسه عباسقلی‌خان قرار دارد. این بازار در گذشته نه‌چندان دور پاتوق تجار بزرگ نخ، پشم و نقشه قالی بوده است. اما حالا به‌ندرت می‌توان حجره بازی در آن پیدا کرد. اگر اسم بازار را از سردر ورودی حذف کنید، خواهید پنداشت که پارکینگی بیش نیست. یکی از کسبه قدیمی بازار می‌‌گوید: چند‌سال است که این بازار به حالت نیمه‌تعطیل درآمده است. شنیده‌ام که می‌خواهند آن را تخریب کنند و به‌جایش از آن پاساژهای لوکس بسازند. قیمتی که می‌گویند ناچیز است بنابراین حجره‌داران نمی‌فروشند و از آن سو کاسبی هم ندارند که مغازه را باز کنند. بازار فضای قدیم را حفظ کرده است و بی‌شک می توان با مرمت دوباره
احیایش کرد.
 بازار حضرتی، بازاری که دلار در آن بی‌معناست!
از بازار عباسقلی‌خان که بگذرید و بخواهید به سرای عزیزا... اُف سری بزنید، باید از بازار حضرتی بگذرید. بازاری سرپوشیده که بیشتر محل فروش پوشاک مردانه است. انگار اینجا بالا‌رفتن دلار بی‌معناست! به‌وفور لباس‌های ١٠‌هزار تومانی و ١۵‌هزار تومانی یافت می‌شود. آن‌طور‌که کسبه می‌گویند، این بازار رقبه مدرسه عباسقلی‌ خان شاملو است و هم‌زمان با مدرسه بنا شده است. اما این روزها تنها طاق قدیمی‌اش نشان از دوران قدیم دارد.
سرای تاناکورای عزیزا... اُف!
اگر از کوچه مسگرهای سابق که امروز بیشتر پاتوق لیف و حوله‌فروشان شده است، گذر کنید، دری قدیمی توجهتان را جلب می‌کند. این در حسی در شما برمی‌انگیزد که تا مدت‌ها میخکوبش می‌شوید. بنر زردی بالای در نصب شده است که مضمونش چنین است: «بنا نا‌امن است و اگر اتفاقی برایتان رخ دهد، مسئولیتش بر‌عهده مالکان است!» چه دیواری کوتاه‌تر از مالکان؟! همان ابتدا سقف خوش‌نقش‌و‌نگارش سرمان را بلند می‌کند. حصیرها و پرده‌هایی که برای کم‌کردن شدت نور آفتاب از طبقات آویزان شده، تشخیص تعداد طبقات را سخت کرده است، اما با کمی دقت می‌توان سه طبقه را تمیز داد. وسط حیاطی که روزگاری کاروان‌سرا بوده است، پر شده از موتور و مانکن. این سرای قدیمی در چند سال اخیر، محل فروش لباس‌های تاناکورا و وسایل صوتی زابل و زاهدان شده است.
یکی از مغازه‌داران قدیمی این سرا می‌گوید ارگان‌ها با نصب این بنر مسئولیت را از گردن خود برداشته‌اند و می‌افزاید: می‌خواهند اینجا را مرمت کنند، اما به این قیمت که ما چند‌سالی کار و کاسبی‌مان را تعطیل کنیم! شما بگویید اگر درِ مغازه را ببندیم، چگونه شکم خانواده را سیر کنیم؟ تازه می‌گویند خودتان هم باید در مرمت شریک شوید! اگر می‌خواهند مرمت کنند، بیایند مغازه را از ما بخرند. این بازار از جمله نمونه هایی است که میراث فرهنگی و شهرداری بر سر بازسازی آن توافقات اولیه را انجام داده و در حال حاضر مشغول تهیه نقشه های لازم هستند
بازار فرش، هنوز پهن است
آنچه امروز از بازار فرش‌فروش‌ها با سقف شیروانی در مجاورت خیابان «خسروی نو» باقی مانده است، در‌واقع بخش کوچکی از بازار قدیم مشهد است. قدیم بازار فرش‌فروش‌ها، بنایی گنبدی‌شکل با خشت داشت، اما بعد‌از آتش‌سوزی وسیع دهه‌‏۴٠، همه‌چیز از بین رفت و با هزینه مغازه‌داران پوششی شیروانی ساخته شد. بهسازی بازار فرش مشهد که کهن ترین بازار سنتی این شهر محسوب می شود نیز طی ما های اخیر مورد توجه مدیران میراثی و شهری قرار گرفته و عملیات اجحیای این بازار در مرحله انتخاب پیمانکار است.
بازار سرشور، سرشکسته اما زنده
بازار سرشور از بازارهای قدیمی شهرمان است که پس‌از خیابان‌کشی به دو قسمت تقسیم شد. در این بازار روباز که در گذشته یکی از مراکز اصلی خرید و فروش محسوب می‌شد، حالا همه‌جور جنسی یافت می‌شود. احیای این بازار در دستور کار میراث فرهنگی و شهرداری مشهد قرار گرفته و پیمانکار انجام این حرکت نیز انتخاب شده است و در حال آماده سازی امکانات و گرفتن موافقت اهالی بازار برای اجرای طرح است.
قسمتی از آن باقی مانده است از کیف و کفش و مواد غذایی گرفته تا لیف و لنگ خیابان خسروی نو
بازار رضا، بازاری جدید با ظاهری قدیمی
بازار رضا، مجموعه‌ای جدید با ظاهری سنتی است که از سال‌١٣۵۴ به یادگار مانده است. این بازار هم‌زمان با تخریب اطراف حرم مطهر و بخشی از بازار بزرگ مشهد به‌منظور جایگزین‌کردن کسبه‌ای که مغازه‌های آن‌ها تخریب شده بود، با عجله و بدون برنامه‌ریزی احداث شد؛ با این‌حال گنبدهایی به اشکال مختلف، کلمبو و... ظاهری زیبا و سنتی به آن داده است.در این بازار، انواع اجناس به‌ویژه سوغات مشهد ازقبیل زرشک، زعفران، سجاده و جانماز، نبات و آب‌نبات، اسباب‌بازی، نخود و کشمش، تسبیح و انگشتر، عطر و مانند آن عرضه می‌شود.
رفع نواقص ساختمانی ایجاد شده در طول زمان در این بازار نیز در دستور کار هیات امنای آن قرار دارد و توافقاتی هم در این باره با آستان قدس رضوی صورت گرفته است.