الزام به سازگاری با کم آبی
کشور ما در شرایطی به سر میبرد که با مشکلاتی در تامین منابع آبی لازم برای مصارف گوناگون دست و پنجه نرم میکند، کم آبی شدیدی دامنگیر ایران شده و روزبهروز شرایط را برای مدیریت وضعیت سختتر میکند. منظور از «کمآبی»، نبود آب کافی برای تامین نیازهای موجوداست. کمآبی، دوگونه وقوع مییابد:
کمبود آب مقطعی که با رفع بحران کمآبی (وقوع خشکسالی، قطع موقت آب و...) از بین خواهد رفت و فقط در دوره بحرانی موجب اختلال میشود.
نوع دیگر این مسئله به شکل کمیابی آب مزمن است. چنانچه در یک حوضه آبریز، میزان مصارف از میزان منابع موجود تجاوز نماید، کمیابی آب رخ خواهد داد. در این حالت، چارهای غیر از افزایش ظرفیت تامین و یا کاهش مصارف وجود ندارد که اولی نیازمند سرمایه فراوان و دومی محتاج اجماع عمومی است که هر دو به آسانی در دسترس نیستند.
خشکسالیهای پیاپی در نقاط مختلف کشور این پیام هشدارآمیز را مدام تکرار میکند که ایرانیان در سرزمینی خشک زندگی میکنند که منابع آب زیرزمینی آن به کمترین میزان خود رسیده و هر سال وضعیت حادتری از تنش آبی را تجربه خواهند کرد.
به اعتقاد کارشناسان در این شرایط بحرانی و با کاهش روزافزودن حجم بارندگیها، نمیتوان به جبران کسری منابع آبی زیرزمینی از طریق بارشها در آینده نزدیک امید داشت، لذا باید همین شرایط را پذیرفت و برای سختتر نشدن وضعیت کنونی، دست به کار شد و تدبیری کرد.
در این شرایط، مدیریت همراه با سازگاری مطرح میشود. سازگاری با کم آبی، نوعی «مدیریت تطبیقی» است که به پویایی سیستمهای اقتصادی، طبیعی، سیاسی و اجتماعی توجه داشته و همواره در حال رصد آینده و آمادهسازی ظرفیتهای لازم برای مواجهه با شرایط جدید است. هدف اصلی سازگاری با کم آبی، اطمینان از حصول تناسب هم زمان «توسعه» و «ظرفیتها» است. در هر حال، توسعه نباید از ظرفیتهای فراهم شده گذر نماید و اگر توسعه بیشتری هدفگیری شده است، باید به تدریج ظرفیتهای مورد نیاز آن فراهم و متعاقبا توسعه وقوع یابد.
محیطهای «انسانی» و «طبیعی» تحت تاثیر پیشرانههای «منفعت طلبی» و «تغییر اقلیم»، آینده را دچار عدم قطعیت مینمایند. بدون درک پویایی این دو محیط و شناخت فضای آینده، مدیریت دچار غافلگیری شده و نخواهد توانست با شرایط آینده سازگار شود، بنابراین، سازگاری نیازمند تحلیل مستمر شرایط و شناخت عواقب محتمل آتی است. با پیشنگری مسائل و مشکلات آینده میتوان روشهای مدیریتی و سیاستهای جاری را به نحوی منطبق و سازگار با فضای آینده نمود که عواقب نامطلوب را به صفر رسانیده و یا به شدت محدود کند.
در چند سال اخیر تدوین روشهای سازگاری با کم آبی در قالب «سند سازگاری با کم آبی» برای استانهای مختلف کشور مورد تاکید قرار گرفته است.
در این سند وظایف و تکالیف همه دستگاههای متولی حوزه آب مشخص شده و بر اساس آن بحث هوشمندسازی، اصلاح شبکههای انتقال آب و توزیع آب در این سند تدوین شده است.
تغییر الگوی کشت فضای سبز، شناسایی و مقابله با چاههای غیرمجاز، کاهش سرانه مصرف، کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی و جلوگیری از هدررفت آب از جمله برنامههای تدوین شده در این سند است.
امید است با تدابیر ویژه شرایطی فراهم شود که مدیریت شرایط کنونی در بهترین حال ممکن انجام شود و بتوان منابع آبی موجود را برای مصارف گوناگون تخصیص داده و مورد استفاده قرار داد.
