در بسیاری از نقاط سیستن و بلوچستان، برخورداری از شبکه به تنهایی تضمینکننده دسترسی پایدار به آب نیست و کاهش ظرفیت منابع میتواند حتی روستاهای دارای تأسیسات را دوباره با تنش مواجه کند. از این رو، اجرای طرحهای آبرسانی در کنار توسعه شبکه، به تأمین منابع جدید، انتقال آب، احداث مخازن و تقویت تأسیسات وابسته است تا امکان استمرار خدمات فراهم شود.
شاخص بهرهمندی روستایی سیستان و بلوچستان همچنان با متوسط کشور فاصله دارد و بخشی از روستاها به توسعه زیرساخت و بخشی دیگر به پایدارسازی منابع نیاز دارند
دولت چهاردهم نیز ادامه طرحهای آبرسانی و رفع تنش آبی در مناطق کمبرخوردار را دنبال کرده و در این مسیر از ظرفیت شرکت آب و فاضلاب، منابع استانی و قرارگاههای محرومیتزدایی استفاده شده است. در چنین شرایطی، صرف افزایش تعداد پروژهها نمیتواند ملاک موفقیت باشد و میزان پیشرفت طرحها، نحوه تخصیص اعتبار و سرعت رساندن پروژهها به مرحله بهرهبرداری نیز اهمیت دارد.
عملکرد سال ۱۴۰۴ و برنامههای سال ۱۴۰۵ آبفا استان در شرایطی دنبال میشود که شاخص بهرهمندی روستایی سیستان و بلوچستان همچنان با متوسط کشور فاصله دارد و بخشی از روستاها به توسعه زیرساخت و بخشی دیگر به پایدارسازی منابع نیاز دارند. ادامه این روند به این بستگی دارد که پروژههای نیمهتمام با چه سرعتی تکمیل شوند، منابع مالی آنها استمرار داشته باشد و برای مناطقی که منابع موجود پاسخگوی نیاز آنها نیست، منابع جایگزین پیشبینی شود.
فرهاد سرگلزایی، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب سیستانوبلوچستان، در گفتوگوی تفصیلی با ایرنا درباره وضعیت آب روستایی، دلایل فاصله استان با متوسط کشور، چالشهای تأمین آب پایدار، عملکرد سال ۱۴۰۴، نحوه اولویتبندی و تأمین مالی پروژهها، برنامههای سال ۱۴۰۵ و هدفگذاری برای افزایش شاخص بهرهمندی روستایی توضیح داده است. این گفتوگو در ۲ بخش تنظیم شده است؛ بخش نخست به وضعیت آب روستایی، طرحهای آبرسانی و رفع تنش آبی، منابع تأمین و برنامههای سال ۱۴۰۵ میپردازد و بخش دوم دیگر محورهای حوزه آب و فاضلاب استان را بررسی میکند.
اگر بخواهیم بحث را از وضعیت فعلی آب روستایی شروع کنیم، مهمترین مسئله استان چیست؟
سرگلزایی: مهمترین مسئله ما در کنار توسعه خدمات، پایداری تأمین آب است. در پایان سال ۱۴۰۴ توانستیم آبرسانی و رفع تنش آبی ۲۴۲ روستا را انجام دهیم که بیشتر از هدفگذاری اولیه بود. شاخص بهرهمندی نیز از حدود ۷۲.۸ درصد در ابتدای سال به ۷۸.۲۳ درصد در پایان سال رسید و حدود ۶ واحد درصد افزایش پیدا کرد. این میزان رشد در بخش آبرسانی روستایی نسبت به سالهای گذشته قابل توجه بود. البته این افزایش حاصل یک پروژه مشخص نبود. در نقاط مختلف استان، پروژهها شرایط متفاوتی داشتند و بر اساس نیاز هر منطقه اقدام کردیم. در یک منطقه منبع جدید نیاز بود، در منطقهای دیگر خط انتقال و در نقطهای نیز مخزن یا اصلاح شبکه مورد نیاز بود.
برنامهریزی ما این است که در پایان برنامه هفتم توسعه، شاخص بهرهمندی جمعیت روستایی استان به بیش از ۹۱ تا ۹۲ درصد برسد و از متوسط کشور عبور کنیم. البته نمیتوان مسئله آب را فقط در روستاهایی دید که هنوز شبکه آب ندارند. بخشی از روستاها دارای شبکه هستند، اما منابع تأمین آنها به دلیل خشکسالی، کاهش ظرفیت یا محدودیت منابع زیرزمینی آب دیگر پاسخگوی نیاز نیستند. بنابراین باید همزمان توسعه شبکه و پایدارسازی منابع را دنبال کنیم.
برای نمونه، در یکی از طرحهای اجراشده، فاز نخست آبرسانی مرکز دهستان سفیدآبه در شهرستان نیمروز با حفر و تجهیز یک حلقه چاه، احداث سه مخزن ذخیره، ایستگاه پمپاژ و اجرای ۶۴ کیلومتر خط انتقال و شبکه توزیع تکمیل شد. در جنوب استان نیز مجتمع آبرسانی بریس، پسابندر و روستاهای مسیر با اجرای ۱۴۴ کیلومتر خطوط انتقال و شبکه توزیع و احداث ایستگاه پمپاژ موقت وارد مرحله تست و بهرهبرداری آزمایشی شد. در مجتمع ۹۴ روستایی چاه احمد تفتان نیز پروژه به مراحل پایانی رسید و آبگیری روستاها و شروع بهرهبرداری در دستور کار قرار گرفت. خط انتقال آب به شهر سرجنگل کورین و روستاهای مسیر نیز به پیشرفت کامل رسید و برداشت آب از طریق شیر برداشت عمومی انجام شد.
چرا با وجود اجرای طرحهای متعدد آبرسانی، فاصله استان با متوسط کشور همچنان باقی مانده است؟
سرگلزایی: شرایط سیستانوبلوچستان از نظر جغرافیایی و جمعیتی با بسیاری از استانهای کشور متفاوت است. استان وسعت زیادی دارد و جمعیت روستایی در مناطق گستردهای پراکنده شده است. وقتی جمعیت در پهنه وسیعی پراکنده باشد، اجرای زیرساخت برای هر خانوار هزینه بیشتری خواهد داشت. از طرف دیگر، منابع آب در بسیاری از مناطق فاصله زیادی با محل مصرف دارند و برای انتقال آب باید خطوط طولانی اجرا کنیم. در برخی روستاها ۱۲، ۱۹ یا ۲۰ کیلومتر خط انتقال اجرا میکنیم و در بعضی مناطق این فاصله به ۳۰ یا ۳۵ کیلومتر میرسد. برای نمونه، در یکی از دهستانها خط انتقال ۳۵ کیلومتری اجرا شده است تا آب به روستا برسد.
بنابراین پروژه آبرسانی در سیستان و بلوچستان فقط به اجرای شبکه توزیع داخل روستا محدود نمیشود و ممکن است تأمین منبع، اجرای خط انتقال، احداث ایستگاه پمپاژ، ساخت مخزن و اجرای شبکه را همزمان نیاز داشته باشد.
ایرنا: محدودیت منابع زیرزمینی نیز در برخی مناطق مطرح شده است. این موضوع چه اثری بر برنامه آبرسانی دارد؟
سرگلزایی: در بعضی مناطق، منابع زیرزمینی آب ظرفیت محدودی دارند و نمیتوانیم برای بلندمدت تنها به همان منابع تکیه کنیم. برای مثال در مناطقی از تفتان، برخی روستاها از منابعی استفاده میکنند که ظرفیت آنها محدود است. در سراوان نیز برای آبرسانی به بعضی روستاها باید از منابعی با فاصله حدود ۳۰ تا ۴۰ کیلومتر استفاده کنیم. بنابراین همزمان با اجرای شبکه باید برای منابع جایگزین نیز برنامه داشته باشیم. اگر تنها شبکه را توسعه دهیم، اما منبع آب پایدار نباشد، بعد از مدتی همان منطقه دوباره با تنش آبی مواجه خواهد شد.
چه چیزی باعث شد سرعت اجرای بخشی از پروژهها در سال گذشته افزایش پیدا کند؟
سرگلزایی: تلاش کردیم نگاه به پروژهها را از تنها انجام عملیات اجرایی به سمت ارائه خدمت تغییر دهیم. در سالهای گذشته پروژههایی داشتیم که آغاز شده بودند، اما به دلایل مختلف زمان زیادی در مرحله اجرا باقی مانده بودند و مردم نتیجه آنها را نمیدیدند.به همین دلیل پروژهها را دوباره بررسی کردیم و مشخص کردیم هر طرح چه میزان پیشرفت دارد، چه مشکلی مانع ادامه آن شده است و با چه اقدامی میتوان آن را سریعتر به مرحله بهرهبرداری رساند. هدف این نبود که فقط تعداد پروژهها را افزایش دهیم، بلکه میخواستیم منابع محدود را به سمت طرحهایی هدایت کنیم که بتوانند زودتر به مردم خدمت ارائه دهند.
در همین راستا سند اجرایی پروژهها با محوریت معاونت عمرانی و سازمان مدیریت و برنامهریزی استان دنبال شد و در این چارچوب حدود ۲۶ جلسه کارشناسی با فرمانداران و تیم اجرایی استان برگزار کردیم. در این جلسات وضعیت پروژهها، میزان پیشرفت، مشکلات اجرایی و اولویتهای شهرستانها بررسی شد و تلاش کردیم مشخص شود کدام پروژه با یک تصمیم یا تأمین اعتبار میتواند سریعتر به مرحله بهرهبرداری برسد و کدام طرح به منابع و عملیات بیشتری نیاز دارد.
تلاش ما این بود که منابع محدود را به سمت طرحهایی هدایت کنیم که اثر مستقیمتری بر وضعیت آب مردم داشته باشند و پروژههایی که مدت زیادی درگیر اجرا بودند، تعیین تکلیف شوند. در کنار این موضوع، پروژههای آبرسانی در مناطق مختلف استان نیز بر اساس نیاز واقعی منطقه دنبال شدند. در برخی مناطق، طرحهای مجتمعمحور تعریف شده و در برخی نقاط نیز آبرسانی به تکروستاهای اولویتدار در دستور کار قرار گرفته است. این شیوه باعث میشود منابع موجود به جای پراکنده شدن در پروژههای متعدد، به سمت طرحهایی هدایت شود که امکان ارائه خدمت به تعداد بیشتری از روستاها یا رفع یک مشکل اساسی را دارند.
سال گذشته چه میزان اعتبار برای پروژههای آب و فاضلاب استان در نظر گرفته شد؟
سرگلزایی: سال ۱۴۰۴ حدود ۶ همت اعتبار برای پروژههای آب و فاضلاب استان در نظر گرفته شد و تأمین مالی طرحها از محلهای مختلف دنبال شد. با توجه به حجم پروژههای آبرسانی و نیاز استان، استفاده از ظرفیتهای مختلف اعتباری برای فعال نگه داشتن طرحها اهمیت زیادی داشت. در سال ۱۴۰۴ تلاش کردیم اعتبارات موجود را به پروژههایی اختصاص دهیم که با تکمیل آنها امکان ارائه خدمت به مردم فراهم شود. در کنار اعتبارات استانی و ملی، از ظرفیتهای مختلف برای اجرای طرحهای آبرسانی استفاده شد و قرارگاه محرومیتزدایی و سایر مجموعههای مشارکتکننده نیز در اجرای بخشی از پروژهها نقش داشتند. این منابع کمک کرد کارگاههای پروژههای آب و فاضلاب فعال بمانند و طرحهایی که مردم برای بهرهبرداری از آنها انتظار داشتند، به دلیل کمبود نقدینگی متوقف نشوند. البته با توجه به گستردگی استان و تعداد روستاهای نیازمند آبرسانی، استمرار تأمین اعتبار برای تکمیل پروژههای موجود و اجرای طرحهای جدید ضروری است.
آیا در دوره جنگ، قطعی گسترده آب در استان داشتید؟
سرگلزایی: در ایام جنگ، قطع گسترده خدمات آب در سیستان و بلوچستان نداشتیم البته در برخی نقاط اتفاقاتی در تأسیسات یا تأمین برق رخ داد، اما موارد محدود بود. در یکی از موارد، تأسیسات در سراوان از مدار خارج شد که در کمتر از ۲۴ ساعت دوباره وارد مدار شد. در برخی نقاط نیز با قطعی برق تأسیسات مواجه شدیم، اما تمهیدات اضطراری اجازه نداد این موارد به قطع طولانی خدمات منجر شود. برای شرایط اضطراری، ظرفیت مخازن و دیزلژنراتورها نیز در نظر گرفته شده بود و برای مناطق مختلف سناریوهای مشخصی داشتیم.
در سال ۱۴۰۵ چه تعداد روستا در برنامه آبرسانی و رفع تنش آبی قرار گرفتهاند؟
سرگلزایی: برای سال ۱۴۰۵ بیش از ۳۵۰ روستا در برنامه آبرسانی و رفع تنش آبی قرار گرفتهاند و امیدواریم با توجه به پیگیریهای انجامشده، بخش قابل توجهی از این هدف محقق شود. البته همه این روستاها شرایط یکسانی ندارند. ممکن است مشکل یک روستا با اصلاح شبکه یا احداث مخزن برطرف شود، اما در روستای دیگری به اجرای چندین کیلومتر خط انتقال و ایجاد منبع جدید نیاز داشته باشیم. به همین دلیل، زمان اجرای پروژهها نیز با توجه به نوع عملیات، شرایط منطقه و میزان اعتبار متفاوت است.
در کنار این طرحها، پروژههای بزرگتری نیز در نقاط مختلف استان در حال اجرا هستند که تکمیل آنها به زمان بیشتری نیاز دارد. در برخی مناطق، مجتمعهای آبرسانی با هدف تأمین آب چندین روستا دنبال میشوند و در مناطق دیگر، پروژههای تکروستایی یا طرحهای رفع تنش آبی اجرا میشوند. برنامه ما این است که با تکمیل پروژههای در دست اجرا و آغاز طرحهای اولویتدار، تعداد بیشتری از روستاهای استان در سال ۱۴۰۵ از آب پایدار بهرهمند شوند و روند افزایش شاخص بهرهمندی روستایی ادامه پیدا کند البته باید در نظر داشت که پروژههای بزرگتر ممکن است تا پایان سال ۱۴۰۷ ادامه داشته باشند.
در جنوب استان چه طرحهایی برای سال ۱۴۰۵ در نظر گرفته شده است؟
سرگلزایی:در جنوب سیستان و بلوچستان پروژههای متعددی برای آبرسانی در حال اجراست که بخشی از آنها در قالب طرح توسعه سواحل مکران دنبال میشود. در این محدوده، پروژههای زیرمجموعه سد خیرآباد، نوار ساحلی دشتیاری و طرحهای زیرمجموعه سد پیشین از طرحهای مهم آبرسانی محسوب میشوند. در پاییندست سد پیشین، پروژههای اجرایی برای آبرسانی به ۲۱۳ روستا در حال پیگیری است که از طرحهای مهم استان در بخش روستایی به شمار میرود. در کنار این طرح، مجتمع آبرسانی بریس، پسابندر و روستاهای مسیر نیز با اجرای خطوط انتقال، شبکه توزیع و ایستگاه پمپاژ موقت وارد مرحله تست و بهرهبرداری آزمایشی شده است.
در بخشهای دیگر جنوب استان نیز پروژههای آبرسانی متناسب با نیاز مناطق در حال اجراست و تلاش میکنیم طرحهایی که پیشرفت بیشتری دارند، با اولویت به مرحله بهرهبرداری برسند. هدف ما این است که اجرای این پروژهها به افزایش واقعی بهرهمندی روستاها منجر شود و آبرسانی به مناطق جنوبی استان تنها به ایجاد زیرساخت محدود نماند، بلکه آب پایدار در اختیار مردم قرار گیرد.
برای روستاهایی که منابع آب آنها در اثر خشکسالی کاهش یافته است، چه اقدامی انجام میدهید؟
سرگلزایی: رفع تنش آبی یکی از بخشهای اصلی برنامه ماست. در بسیاری از روستاها به دلیل خشکسالی، منابع موجود دیگر مانند گذشته پاسخگوی نیاز نیستند و باید منابع جایگزین ایجاد کنیم. در برخی مناطق، این کار با اجرای خط انتقال انجام میشود و در برخی نقاط نیز باید منبع جدید ایجاد کنیم. در کنار این موارد، احداث مخازن و اصلاح شبکه نیز در دستور کار قرار دارد. هدف ما این است که راهکاری که برای یک روستا اجرا میکنیم، فقط مشکل مقطعی را برطرف نکند و بتواند آب پایدار مورد نیاز مردم را تأمین کند.
قرارگاه محرومیتزدایی از چه زمانی در طرحهای آبرسانی استان فعال شده و اکنون چه وضعیتی دارد؟
سرگلزایی: پروژههای آبرسانی قرارگاه محرومیتزدایی از حدود سال ۱۴۰۱ در استان دنبال شده است و اکنون در ۹ جبهه کاری در شهرستانهای مختلف فعالیت دارد. این پروژهها در مناطقی که مشکلات زیرساختی بیشتری دارند، اهمیت زیادی دارند. البته پروژههای قرارگاه نیز مسائل حقوقی و اجرایی خاص خود را دارند، اما حضور این مجموعه باعث شده در مناطقی که سالها با مشکل آب مواجه بودند، عملیات اجرایی انجام شود. تلاش میکنیم این پروژهها نیز در چارچوب سند اجرایی استان و بر اساس نیاز واقعی مناطق پیش بروند تا نتیجه آنها در افزایش بهرهمندی مردم دیده شود.
یکی از پروژههای مهم امسال مربوط به تأمین آب خاش است. این طرح چه ظرفیتی ایجاد میکند؟
سرگلزایی: طرح تأمین آب اضطراری خاش را با هدف افزایش ۱۵۰ لیتر بر ثانیه به ظرفیت تأمین آب این شهر تعریف کردهایم. تلاش داشتیم این پروژه را به فصل گرمای امسال برسانیم، اما مشکلات تأمین تجهیزات و شرایط اجرایی باعث شد این هدف محقق نشود. برنامه ما این است که پروژه تا پایان سال ۱۴۰۵ وارد مدار شود. با بهرهبرداری از این طرح، حدود ۱۵۰ لیتر بر ثانیه به ظرفیت تأمین آب خاش اضافه میشود و بخشی از مشکل کمبود آب این شهر کاهش پیدا میکند.
با توجه به حجم طرحها، آیا هدف بیش از ۹۱ درصد در پایان برنامه هفتم قابل تحقق است؟
سرگلزایی: این هدف بر اساس پروژههایی که در شهرستانهای مختلف تعریف شده، برنامهریزی شده است. اما تحقق آن به استمرار تأمین اعتبار و اجرای طرحهای بزرگ بستگی دارد. استان پهناور است، جمعیت روستایی پراکنده است و در بسیاری از مناطق منابع آب فاصله زیادی با محل مصرف دارند. بنابراین پروژههای آبرسانی استان به زمان و اعتبار بیشتری نیاز دارند. اگر منابع جدید تأمین آب ایجاد شوند، خطوط انتقال و مخازن توسعه پیدا کنند و اعتبارات نیز استمرار داشته باشند، میتوان به رسیدن به شاخص بیش از ۹۱ تا ۹۲ درصد امیدوار بود.
در واقع پایداری آب بخش جداییناپذیر آبرسانی است. ممکن است امروز یک روستا را با یک منبع آبرسانی کنیم، اما اگر آن منبع در اثر خشکسالی یا افت سفره زیرزمینی از مدار خارج شود، مردم دوباره با تنش مواجه خواهند شد. به همین دلیل، در بسیاری از مناطق همزمان با توسعه شبکه به دنبال منابع جایگزین هستیم. اصلاح و نگهداری شبکه و احداث مخازن نیز باید در کنار توسعه منابع انجام شود. سرمایهای که برای آبرسانی ایجاد میشود متعلق به مردم است و حفظ و نگهداری آن نیز اهمیت دارد. اگر بخواهیم خدمات آب در سالهای آینده پایدار بماند، توسعه زیرساخت باید در کنار مصرف صحیح و نگهداری از تأسیسات دنبال شود.
با توجه به تجربه سال گذشته، برای عبور از فاصله موجود با متوسط کشور اعتبار یا مدیریت اهمیت بیشتری دارد؟
سرگلزایی: هر ۲ مورد لازم است. مدیریت بدون منابع نمیتواند پروژه را اجرا کند و اعتبار نیز بدون اولویتبندی درست ممکن است سالها در پروژههایی باقی بماند که دیرتر به مردم خدمت میدهند. تجربه سال ۱۴۰۴ نشان داد وقتی پروژهها بر اساس نیاز مردم، میزان پیشرفت و قابلیت بهرهبرداری اولویتبندی شوند و برای تأمین مالی آنها نیز راهکار پیدا شود، میتوان سرعت ارائه خدمت را افزایش داد. مسئله آب استان نیز با چند پروژه کوتاهمدت حل نمیشود. باید منابع جدید ایجاد کنیم، طرحهای انتقال را تکمیل کنیم، شبکههای موجود را حفظ کنیم و برای شرایط خشکسالی و اضطراری آمادگی داشته باشیم. هدف ما این است که فاصله فعلی با متوسط کشور کاهش پیدا کند و در پایان برنامه هفتم، شاخص بهرهمندی روستایی استان از متوسط کشور عبور کند.
