رابطه مسموميت و ممنوعيت!
مصرف بالاي مشروبات الكلي و مسموميت هاي ناشي از آن در حالي اتفاق مي افتد كه ممنوعیت قانونی مصرف الکل در ایران، از سال ۵۷ و طی مفاد قوانین مجازات اسلامی اعمال شد. قوانینی که صددرصد جرمانگارانه و ناظر بر منع شرعی تولید، عرضه و مصرف مشروبات الکلی بود. تا اواخر دهه ۸۰ هم، جرمانگاری شرب خمر به قوت خود باقی بود و در حالی که از ابتدای این دهه، برخوردهای سلبی و حذفی با مصرفکنندگان مواد مخدر در مسیر تعدیل افتاده بود و کارشناسان با بررسی تجارب جهانی، از بیمار بودن معتادان مواد مخدر و نه مجرم بودن آنها صحبت میکردند، دامنه مجازات برای شرب خمر و عوامل مرتبط (تولیدکننده، واردکننده و توزیعکننده) اجرای حدود شرعی تا اعدام را در بر میگرفت. بهمن ۱۳۸۶ خبرگزاری ایسنا از صدور حکم اعدام برای یک مصرفکننده الکل در تهران پس از سه بار ارتکاب شرب خمر خبر داد. تیر ۱۳۹۱ این خبرگزاری به نقل از سیدحسن شریعتی، رییس دادگستری خراسان رضوی خبر داد که حکم اعدام دو فردی که برای سومین بار مشروب خوردهاند، در دیوان عالی کشور تایید شده است. در همین اثنا اتفاق دیگری با قدمهای موازی در حال وقوع بود. شبکه فعال در واردات و تولید غیرقانونی مشروبات الکلی، با سوءاستفاده از مجازاتهای سختگیرانه برای شرب خمر، قیمت محصولات خود را تا آن حد بالا برده بود که برای مصرفکننده تفننی الکل، دیگر مقرون به صرفه نباشد. اگر الکلیهای با سابقه موفق شده بودند اتانول با خلوص ۹۶ درصد را از داروخانههای آشنا در سطح شهر تهیه کنند، گزارشهای محرمانهای که از ابتدای دهه ۸۰ روی میز روسای ادارات پزشکی قانونی رفت، نتیجه کالبدشکافی مرگهای مشکوک به مسمومیت با متانول (الکل صنعتی) بود؛ مرگهایی که تعدادشان به تدریج از پنج و ۱۰ و ۱۵ و ۲۰ هم گذشت.
اتفاقی در حال وقوع است
در روزهاي اخير به صورت شایعه بيان شده که بعضی از حادثه دیدگان مصرف مشروبات الکلی بدون اطلاع از محتویات داخل قوطی آن را مصرف کرده اند. دکتر هومان نارنجیها، پژوهشگر و درمانگراعتیاد به مصرف مشروبات الکلی درباره علت این مسمومیت ها در گفتوگو با «قانون» می گوید: « علت مرگ، مشروبات و عرق های دستسازی بوده که محلی ها آن را درست می کردند و به دست مردم می رساندند. بخش عمده آن هم در بندرعباس بوده است».از سويي، مسموميت همزمان در شهرها و استانهاي مختلف در پي مصرف مشروبات غير استاندارد و نگاهي به شيوه هاي توزيع نوشيدني ها، حتي اين گمانه را ايجاد كرده كه ممكن است اين مسموميت ها ناشي از مصرف نوشيدني هاي الكلي در بسته بندي نوشيدنيهاي مجاز كارخانه اي نيز باشد كه به طور غير رسمي در فروشگاهها عرضه مي شوند». در اين باره دکتر محمدرضا قدیرزاده، ريیس گروه مطالعات اعتیاد و سوءمصرف مواد و الکل پزشکی قانونی کشور گفته است: « ما نمی توانیم منکر این موج مسمومیتهای الکلی در کشور باشیم. آمارهای پزشکی قانونی نشان میدهد که سالانه ١٢٠ نفر به دلیل مسمومیتهای الکلی جانشان را از دست میدهند اما آمار مرگ ها در یک ماه و نیم گذشته این موضوع را نشان می دهد که اتفاق جدیدی در حال وقوع است که از حالت طبیعی هم خارج شده است. متاسفانه همه این افراد با استفاده از سم متانول جان باختهاند. متانول همان الکل چوب است که بهعنوان حلال در بسیاری از محصولات از جمله چسبها و رنگها استفاده میشود. این ماده در روند تولید الکلهای غیر استاندارد از جمله مشروبات زیرزمینی نیز ایجاد میشود و افراد را با مصرف مقادیر بسیار کم دچار مسمومیتهای شدید میکند. البته مصرف الکل اتانول نیز میتواند در مقادیر بالا با علایم مسمومیت همراه باشد، اما عوارض مسمومیت با این ماده که در کشورهای غربی تحت عنوان الکل شرب شناخته میشود، بیشتر در دوزهای غیرمتعارف اتفاق میافتد». محمدرضا قدیرزاده در پاسخ به این سوال که این مسمومیتهای فراگیر بهدلیل توزیع ماده اولیه مشروب در کل کشور است یا خیر، افزود:« باید گفت که احتمال وجود این فرضیه بسیار بالاست. این موضوع نبوده که در پروسه تولید مشروب دستساز، افراد در سراسر کشور دچار مسمومیت شوند. البته ثابت کردن این فرضیه با پلیس مبارزه با مواد مخدر و مشروبات الکلی است ولی شواهد حاکی از آن است که محموله متانولی توزیع و در شهرهای مختلف کشور پخش شده است».
الکلی هايي كه می خواستند مواد ترک کنند
ما چیزی به اسم آمار مصرف الکل در پزشکی قانونی نداریم. چیزی که وجود دارد، حتی در وزارت بهداشت هم به این صورت است که چند کار و پژوهش میدانی در این زمینه انجام شده است. دکتر قدیرزاده افزود:«البته در بیشتر موارد نام تهران به عنوان شهر پرمصرف الکل درج میشود. تهران با توجه به میزان جمعیتی که در آن زندگی میکند و مهاجرپذیر بودن آن، مصرف بالاتری دارد اما به صورت کلی در شهرهای بزرگ و صنعتی آمار مصرف الکل بالاتر است. استناد ما به آمار سازمان بهداشت جهانی است و مطابق این آمار وضعیت ما در مصرف الکل در میان دیگر کشورهای خاورمیانه کمتر است. یعنی ما نمیتوانیم بگوییم در مصرف الکل آمار خیلی بالایی داریم، بلکه نسبت به کشورهای همجوار آمار ما پایین است». اما بخش زیادی از مصرف کنندگان الکل به علت ترک شیشه یا ماده مخدر دیگری سراغ الکل رفته اند. قدیرزاده درباره این موضوع نیز می گوید:« یکی از مشکلات ما این است که در بحث اطلاعرسانی درمان ضعف داریم. افرادی که معتاد به موادمخدر هستند، به جای مراجعه به افراد متبحر در عرصه ترک اعتیاد، معمولا اطلاعات خود را از فردی که مصرفکننده است، میگیرند. به عنوان مثال پیش از این مصاحبه بیماری داشتم که برای ترک هروئین سراغ مصرف شیشه رفته بود. دلیل این کارش هم اين بود؛ دوستش به او گفته بود اگر میخواهی هروئین در بدنت از بین برود، باید شیشه مصرف کنی. در چنین شرایطی نه تنها مشکل هروئین فرد حل نمیشود، بلکه مشکلی هم به مشکلات وی اضافه میشود». علت پزشکی مرگ های ناشی از مصرف مواد را می توان به چند دسته تقسیم کرد.دکتر قدیرزاده می گوید:«ما الان در بحث مرگهای ناشی از الکل چند تقسیمبندی داریم. یکی مصرف مزمن الکل است. یعنی فردی که معتاد به الکل است و دچار عوارض جسمی ناشی از مصرف الکل میشود. بر فرض فرد دچار هپاتیت و سیروز کبدی میشود و فوت میکند. یک سری از مرگها ناشی از مصرف مشروبات الکلی با دوز بالاست، یعنی فرد اتانول با دوز بالا مصرف میکند که باعث وقفه تنفسی و مرگ میشود. دسته سوم کسانی هستند که مشروبات الکلی خوردهاند و به دلیل دستساز بودن آنها علاوه بر اتانول مقداری هم متانول یا الکل چوب مخلوط مشروب شده است. در واقع در پروسه تولید مقداری متانول مخلوط شده است. متانول منجر به مسمومیت در افرادی میشود که آن را مصرف میکنند. عوارض مصرف این نوع از الکل در برخی مواقع کوری و مرگ است. دستهبندی دیگر مربوط به افرادی است که الکل را همزمان با مخدر دیگری مصرف میکنند، براي مثال فرد الکل را با تریاک یا ترامادول و متادون مصرف کرده است و همین همزمانی مصرف چند ماده منجر به وقفه تنفس و مرگ آنها میشود و نمونه بارز این اتفاق یکی از چهرههایی است که سال گذشته درگذشت. آن فرد همزمان با مصرف الکل، متادون و ترامادول را نیز مصرف کرده بود». روز 22 مهر نیز پایگاه اطلاع رسانی وزارت کشور در صد و هفتمین جلسه شورای اجتماعی کشور با موضوع بررسی اجرای سند ملی کنترل و کاهش مصرف مشروبات الکلی در محل وزارت کشور به ریاست عبدالرضا رحمانی فضلی وزیر کشور برگزار شد. رحمانی فضلی پس از شنیدن گزارش دستگاههای متولی اجرای سند ملی کنترل و کاهش مصرف مشروبات الکلی در کشور گفته بود: «طبق گزارش وزارت بهداشت و سازمان پزشکی قانونی در این مشروبات الکلی دست ساز ماده متانول که استفاده صنعتی دارد، مورد استفاده قرار گرفته و همین موضوع منجر به مرگ تعدادی از مصرفکنندگان شده است. بنابراین لازم است پروتکلی توسط وزارت بهداشت و صمت نسبت به نظارت دقیق و جدی در نحوه تولید، توزیع و مصرف متانول تهیه شود تا شاهد تکرار اینگونه حوادث تلخ در کشور نباشیم».