معرفی کتاب زبان بدن؛ اسراری که بدن فاش میکند
لیلا شهبازیان
آدمها با سکوتشان چه چیزهایی درباره خودشان میگویند؟ چرا گاهی حالت چهره، حرکت دستها یا حتی نحوه نشستن یک فرد، بیشتر از کلماتش اطلاعات در اختیار ما قرار میدهد؟ کتاب «زبان بدن؛ آنچه بدن میگوید» نوشته جو ناوارو به پرسشهایی از این دست پاسخ میدهد. در ادامه معرفی کتاب زبان بدن با ترجمه امیر انصاری را که توسط نشر آموخته منتشر شده است، میخوانید.
این کتاب درباره دنیای پیچیده ارتباطات غیرکلامی و نشانههایی است که در رفتار روزمره انسانها کمتر به آنها توجه میکنیم.
آشنایی با دنیای ارتباطات غیرکلامی
جو ناوارو، مأمور سابق افبیآی و متخصص تحلیل رفتارهای غیرکلامی، در این کتاب با تکیه بر تجربههای حرفهای خود و دانش روانشناسی و علوم رفتاری به ما نشان میدهد که بدن انسان چگونه احساسات، نگرانیها، تمایلات و واکنشهای درونی او را آشکار میکند.
ارتباط غیرکلامی که اغلب از آن با عنوان رفتار غیرکلامی یا زبان بدن یاد میکنند، همچون ارتباط کلامی روشی برای انتقال اطلاعات است؛ با این تفاوت که از طریق حالتهای صورت، ژستها، تماس بدنی، حرکات فیزیکی، طرز قرارگیری بدن، وضع ظاهری (لباسها، جواهرات، مدل مو، تتوها و...) و حتی لحن، طنین و حجم صدای فرد (نه محتوای کلام او) انجام میشود.
ناوارو در ۹ بخش، قسمتهای مختلف بدن را از نظر رفتار غیرکلامی بهدقت بررسی میکند تا با مشاهده و تحلیل بهتر بتوانیم آنچه را که مردم بهصورت ناخودآگاه انتقال میدهند، دریابیم و در شناخت زبان بدن افراد مهارت بیشتری پیدا کنیم.
البته ناوارو هشدار میدهد که استفاده از زبان بدن برای تشخیص فریب، کار بسیار دشواری است. این نکته مهمی است که حتی گاهی افراد حرفهای یا مجریان قانون نیز به آن توجه کافی ندارند. او یادآور میشود که پیش از درستکار یا فریبکار دانستن افراد بر اساس رفتارهای غیرکلامی، باید محتاط بود.
ده فرمان برای مشاهده و رمزگشایی زبان بدن
ناوارو برای شناخت بهتر رفتارهای غیرکلامی، ده اصل را مطرح میکند که توجه به آنها میتواند مهارت مشاهده و تحلیل زبان بدن را در ما تقویت کند:
۱. پیرامون خود را بهدرستی مشاهده کنید.
۲. مشاهده را کلید درک رفتار غیرکلامی بدانید.
۳. رفتارهای غیرکلامی جهانشمول را یاد بگیرید، تشخیص دهید و رمزگشایی کنید.
۴. رفتارهای غیرکلامی منحصربهفرد را یاد بگیرید، تشخیص دهید و رمزگشایی کنید.
۵. هنگام تعامل با دیگران، رفتارهای مبنای آنها را شناسایی کنید.
۶. همواره حرکات و رفتار افراد را رصد کنید؛ بهخصوص رفتارهای خوشهای یا متوالی را.
۷. به تغییراتی در رفتار فرد توجه کنید که نشاندهنده تغییر در افکار، هیجانات، علایق یا نیات اوست.
۸. تشخیص پیامهای غیرکلامی کاذب یا گمراهکننده اهمیت دارد.
۹. میان راحتی و ناراحتی تمایز قائل شوید تا در رمزگشایی ارتباطات غیرکلامی بر مهمترین رفتارها تمرکز کنید.
۱۰. هنگام مشاهده دیگران، ریزبین باشید.
زبان بدن و زندگی با میراث مغز لیمبیک
یکی از بخشهای مهم کتاب به بررسی نقش مغز لیمبیک در ارتباطات غیرکلامی میپردازد. در بررسی رفتارهای غیرکلامی، مغز لیمبیک اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بخشی از مغز است که بهسرعت به جهان اطراف واکنش نشان میدهد.
مغز لیمبیک در واکنش به اطلاعات دریافتی از محیط، پاسخهایی ایجاد میکند که بسیاری از آنها بدون فکر و بهصورت ناخودآگاه بروز میکنند. این بخش از مغز در واکنشهای هیجانی و مرتبط با بقا نقش دارد و از طریق پیامهایی که به بخشهای مختلف مغز میفرستد، رفتارهای مربوط به هیجانات و واکنشهای دفاعی را هماهنگ میکند.
زمانی که نمود فیزیکی این رفتارها در پاها، بالاتنه، بازوها، دستها و چهره ظاهر میشود، میتوان آنها را مشاهده و بررسی کرد. از آنجا که بسیاری از این واکنشها بدون تصمیمگیری آگاهانه اتفاق میافتند، شناخت آنها میتواند به درک بهتر رفتارهای غیرکلامی کمک کند.
نویسنده سه واکنش اصلی انسان در برابر خطر را نیز توضیح میدهد: میخکوب شدن، فرار و مبارزه. این واکنشها از سازوکارهای دفاعی انسان برای حفظ بقا سرچشمه میگیرند و شناخت آنها به درک بهتر رفتارهای غیرکلامی کمک میکند.
اهمیت رفتارهای آرامشبخش در زبان بدن
ناوارو در بخش رفتارهای آرامشبخش توضیح میدهد که وقتی رفتارهای غیرکلامی را بررسی میکنیم، متوجه میشویم واکنشهای مغز لیمبیک، بهویژه در مواجهه با تجربههای منفی و تهدیدکننده، میتوانند به بروز رفتارهایی منجر شوند که از آنها با عنوان «رفتارهای آرامشبخش» یاد میشود.
این کنشها که در برخی منابع از آنها با عنوان رفتارهای وفقدهنده نیز نام برده میشود، پس از مواجهه با موضوعی ناخوشایند به آرام کردن ما کمک میکنند. مغز در تلاش برای بازگرداندن بدن به وضعیت عادی، از رفتارهای آرامبخش استفاده میکند. از آنجا که این واکنشها نمود بیرونی دارند، میتوان آنها را مشاهده و با توجه به شرایط موقعیت تفسیر کرد.
رفتارهای آرامشبخش شکلهای گوناگونی دارند. از نظر ناوارو، لمس صورت، سر، گردن، شانه، بازو، دست یا پا در واکنش به محرکهای منفی میتواند نمونهای از این رفتارها باشد؛ برای مثال، زمانی که فرد با پرسشی دشوار، موقعیتی خجالتآور یا استرس ناشی از دیدن، شنیدن یا فکر کردن به موضوعی ناخوشایند روبهرو میشود.
این رفتارهای نوازشی مشکلی را حل نمیکنند، اما به فرد کمک میکنند در حین مواجهه با موقعیت ناخوشایند آرام بماند و تا حدودی از فشار روانی خود بکاهد.
ناوارو همچنین به تفاوتهایی در رفتارهای آرامشبخش زنان و مردان اشاره میکند. به گفته او، مردان بیشتر صورت خود را لمس میکنند، درحالیکه زنان ممکن است بیشتر به گردن، لباسها، جواهرات، بازوها و موهایشان دست بزنند.
پاها و ساقها؛ صادقانهترین اندام در زبان بدن
ناوارو پاها و ساقها را به دلیل نقش مستقیمی که در طول تکامل انسان در حفظ بقا داشتهاند، از صادقترین اندامهای بدن میداند. به اعتقاد او، اندامهای تحتانی اطلاعات دقیق و ارزشمندی در اختیار مشاهدهگر قرار میدهند.
اگر از این اطلاعات بهدرستی استفاده کنیم، میتوانیم رفتار دیگران را در موقعیتهای مختلف بهتر بخوانیم. ترکیب نشانههای مربوط به پاها و ساقها با پیامهایی که سایر اندامهای بدن منتقل میکنند نیز به درک بهتر افکار، احساسات و تمایلات افراد کمک میکند.
بالاتنه و بازوها؛ بازتاب احساسات و واکنشهای درونی
در بخش دیگری از کتاب، نویسنده به رفتارهای غیرکلامی مربوط به باسن، شکم، سینه، شانهها و بازوها میپردازد.
از نگاه ناوارو، بالاتنه به دلیل قرار گرفتن اندامهای حیاتی مانند قلب، ششها، کبد و دستگاه گوارش، در موقعیتهای تهدیدآمیز اهمیت ویژهای پیدا میکند. زمانی که انسان با خطر یا حتی احساس خطر روبهرو میشود، مغز سازوکارهای دفاعی مختلفی را برای محافظت از این اندامها به کار میگیرد. این واکنشها ممکن است در وضعیت قرارگیری بدن و حرکات بالاتنه آشکار شوند.
ناوارو بازوها را نیز از اندامهایی میداند که اطلاعات زیادی درباره احساسات و تمایلات دیگران در اختیار ما قرار میدهند.
او به نقش تماس بدنی در برقراری ارتباط دوستانه اشاره میکند و لمس بازوی فرد، یعنی ناحیه میان آرنج و شانه، را یکی از راههای برقراری ارتباط میداند. البته پیش از هرگونه تماس باید ترجیحات شخصی و فرهنگی فرد را در نظر گرفت.
نقش منحصربهفرد دستها در برقراری ارتباط
ناوارو معتقد است که در میان گونههای مختلف، دستهای انسان هم از نظر کارکرد و هم از نظر برقراری ارتباط با دیگران جایگاه منحصربهفردی دارند.
بیشتر ما زمان زیادی را صرف بررسی چهره دیگران میکنیم و در نتیجه، از اطلاعاتی که دستهایشان در اختیارمان قرار میدهد، غافل میمانیم. انسان نهتنها با دستهای حساس خود جهان اطراف را لمس و درک میکند، بلکه واکنشهایش به این جهان را نیز از طریق دستها نشان میدهد.
دستها و انگشتان اطلاعات مهمی درباره رفتار افراد به ما میدهند؛ فقط باید حرکات آنها را بهدرستی و با توجه به شرایط و موقعیت مشاهده و رمزگشایی کنیم.
پیچیدگی سرنخهای رفتار غیرکلامی چهره
به گفته نویسنده کتاب «زبان بدن»، صورت انسان حالتهای بسیار متفاوتی به خود میگیرد. از طرفی، ما از سنین پایین یاد میگیریم تظاهرات رفتاری چهره خود را پنهان کنیم. به همین دلیل، برای تفسیر درست حالتهای صورت باید آنها را در کنار رفتارهای غیرکلامی سایر اندامها بررسی کنیم.
سرنخهای رفتاری چهره همیشه بهآسانی قابل تفسیر نیستند و ممکن است تشخیص اینکه یک حالت صورت نشانه راحتی است یا ناراحتی، دشوار باشد.
چهره اطلاعات فراوانی آشکار میکند، اما گاهی میتواند گمراهکننده هم باشد. بنابراین، باید به مجموعه رفتارها توجه کنیم، مشاهدات خود را با توجه به شرایط موقعیت ارزیابی کنیم و ببینیم حالت چهره با پیامهایی که سایر اندامها منتقل میکنند هماهنگ است یا نه.
چگونه فریب را از طریق زبان بدن تشخیص دهیم؟
ناوارو تشخیص رفتار فریبکارانه را دشوار میداند و معتقد است هیچ رفتار غیرکلامی بهخودیخود و بهروشنی نشانه فریب نیست.
برای جدا کردن حقیقت از دروغ، باید به مجموعه رفتارهای فرد، بهویژه نشانههای راحتی و ناراحتی و میزان هماهنگی رفتارهای او توجه کرد. این نشانهها میتوانند راهنما باشند، اما بهتنهایی برای قضاوت کافی نیستند.
در نهایت، نویسنده تأکید میکند که نباید بر اساس اطلاعات محدود یا تنها یک مشاهده، به کسی برچسب دروغگویی بزنیم؛ زیرا بسیاری از روابط خوب ممکن است با چنین قضاوتهای عجولانهای آسیب ببینند.
چرا خواندن کتاب زبان بدن ارزشمند است؟
«زبان بدن» صرفاً کتابی درباره کشف رازهای دیگران نیست؛ بلکه تمرینی برای دقیقتر دیدن و بهتر فهمیدن انسانهاست. این کتاب به ما یادآوری میکند که در ارتباطات روزمره، بسیاری از جزئیات از نگاه ما پنهان میمانند؛ جزئیاتی که اگر به آنها توجه کنیم، میتوانیم درک عمیقتری از روابط انسانی داشته باشیم.
مطالعه این اثر میتواند برای افرادی که به روانشناسی، رفتارشناسی، ارتباطات انسانی و شناخت شخصیت علاقهمندند، مفید باشد. همچنین مدیران، مذاکرهکنندگان، مشاوران، معلمان و کسانی که در محیطهای اجتماعی و حرفهای با افراد مختلف تعامل دارند، میتوانند از آموزههای کاربردی آن بهره ببرند.
بریدههایی از کتاب زبان بدن
در ادامه چند جمله از کتاب را میخوانیم که بخشی از نگاه نویسنده به رفتارهای غیرکلامی را نشان میدهند:
- خواندن موفق رفتارهای غیرکلامی مردم، یعنی گردآوری هوش غیرکلامی برای سنجش افکار، احساسات و نیاتشان، مهارتی است که مستلزم تمرین مستمر و آموزش درست است.
- حالت چهره ما، بیش از هر چیز دیگری، نقش زبان جهانیمان را ایفا میکند؛ زبانی بینالمللی که میان انسانها و فرهنگهای مختلف مشترک است.
- لباسها ممکن است بسیار ملایم، بسیار شرورانه یا بسیار جلف و نشانگر خلقوخو یا شخصیت پوشنده لباس باشند. از طرف دیگر، میتوانیم از زیورهای بالاتنه یا بخشهای برهنه آن برای جذب دیگران استفاده کنیم، نشان دهیم که چقدر عضلانی و متناسبیم یا تناسب اجتماعی، اقتصادی و شغلیمان را به نمایش بگذاریم.
