فرصتی ارزشمندتر از نفت در تنگه هرمز در سیطره جغرافیایی ایران

تجارت خدمات دیجیتال نیز بیش از 3.9 تریلیون دلار ارزش دارد و هر سال با رشدی بین هشت تا ده درصد توسعه می‌یابد. کشورهای آمریکا، چین، اتحادیه اروپا و هند بزرگ‌ترین بازیگران این حوزه شناخته می‌شوند و بازار خدمات ابری با ارزش 675 میلیارد دلار سهم مهمی در این رشد دارد.

از نظر ساختار بازار، بخش پردازش ابری با سهم قابل توجه شرکت‌هایی مانند AWS، Azure و Google Cloud اصلی‌ترین نقش را در تجارت داده ایفا می‌کند و بخش داده‌های صنعتی نیز با ارزشی حدود پانصد میلیارد دلار در 2025 و پیش‌بینی رشد تا 1.5 تریلیون دلار در 2030 اهمیت راهبردی دارد. داده‌های مصرف‌کننده شامل رفتار آنلاین، شبکه‌های اجتماعی و اطلاعات موبایل نیز حدود 220 میلیارد دلار ارزش داشته و توسط شرکت‌هایی مانند Meta، TikTok و Google تولید می‌شود.

در مقایسه با درآمد جهانی نفت که در سال‌های اخیر به طور متوسط بین دو تا 2.5 تریلیون دلار در نوسان بوده، تجارت جهانی داده با ارزشی حدود 3.5 تریلیون دلار در 2025 عملاً از صنعت نفت پیشی گرفته و به مهم‌ترین منبع ارزش‌زای اقتصاد جهانی تبدیل شده است.

بازار نفت تحت تأثیر نوسانات ژئوپولیتیک، قیمت‌گذاری اوپک و تقاضای انرژی است، در حالی‌که تجارت داده توسط گسترش خدمات ابری، افزایش نیاز به پردازش هوش مصنوعی، رشد صنایع دیجیتال و تولید فزاینده داده‌های مصرف‌کننده هدایت می‌شود. به همین دلیل، بسیاری از اقتصاددانان تجارت داده را «نفت قرن 21» می‌دانند، با این تفاوت که برخلاف نفت، داده یک منبع تمام‌نشدنی است و ظرفیت رشد آن چند برابر سریع‌تر از انرژی‌های فسیلی باقی خواهد ماند.

خلیج فارس به‌دلیل موقعیت ژئواستراتژیک و اتصال طبیعی میان آسیا، آفریقا و اروپا، به یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال کابل‌های فیبرنوری بین‌المللی تبدیل شده و نقش «شاهراه تجارت اطلاعات» را ایفا می‌کند. بخش بزرگی از ترافیک اینترنتی و داده‌ای که از شرق آسیا، هند و جنوب‌شرق آسیا به اروپا می‌رسد، از بستر دریایی این منطقه عبور می‌کند؛ زیرا کوتاه‌ترین مسیر فیزیکی، کم‌هزینه‌ترین مسیر نگه‌داری، و از نظر امنیت شبکه‌ای پایدارتر از مسیرهای زمینی است.

در بستر خلیج فارس ده‌ها کابل بین‌المللی مانند AAE-1، SMW5، Gulf Bridge International، FALCON و شبکه‌های منطقه‌ای دیگر قرار دارد که ظرفیت انتقالی آن‌ها به ده‌ها ترابیت در ثانیه می‌رسد و عملاً زیرساخت اصلی برای گردش خدمات ابری، مالی، تجارت دیجیتال، استریم و تبادل داده‌های سازمانی محسوب می‌شود. همین تراکم کابل‌ها باعث شده که اختلال یا قطع هر مسیر، اثر جهانی داشته باشد و کشورهای منطقه نیز اهمیت سرمایه‌گذاری در امنیت، تنوع مسیر و توسعه لندینگ استیشن‌ها را افزایش دهند.

تنگه هرمز در حکم دروازه ورودی تمام کابل‌های زیردریایی اینترنت به خلیج فارس است و تعداد قابل توجهی کابل بین‌المللی از این گذرگاه باریک عبور می‌کنند. این کابل‌ها عمدتاً از سواحل عمان وارد تنگه شده، از بخش میانی آن (با طول مسیر حدود 80 تا 120 کیلومتر در محدوده تنگه) عبور می‌کنند و سپس به سوی امارات، قطر، بحرین و شاخه‌هایی به ایران منشعب می‌شوند. به دلیل تمرکز این حجم از زیرساخت دیجیتال در یک گلوگاه طبیعی، هرمز یکی از حساس‌ترین نقاط جهان برای امنیت ارتباطات بین‌المللی و تجارت داده محسوب می‌شود.

کشورهایی مانند ایران، عمان و اندونزی که بر تنگه‌های استراتژیک نظیر هرمز و مالاکا نظارت دارند، می‌توانند از عبور کابل‌های زیردریایی اینترنت درآمدزایی داشته باشند، هرچند حقوق بین‌الملل فعلی الزامی برای پرداخت مستقیم ایجاد نمی‌کند. این کشورها استدلال می‌کنند که تأمین امنیت و نگهداری از زیرساخت‌های حیاتی جهانی نیازمند مکانیزم مالی منصفانه‌ای است، اما این دیدگاه هنوز به رژیم حقوقی پذیرفته‌شده‌ای تبدیل نشده است. 

با این حال، این کشورها می‌توانند از طریق قراردادهای دوجانبه، صدور مجوزهای نصب و بهره‌برداری، ارائه خدمات ارزش‌افزوده مانند لندینگ استیشن و مراکز داده، تأمین امنیت دریایی، و توسعه هاب‌های دیجیتال منطقه‌ای درآمد کسب کنند - مدلی که بر پایه ارائه خدمات حاکمیتی و فنی استوار است و می‌تواند منبع پایدار درآمد برای کشورهای دارای موقعیت ژئواستراتژیک باشد.

پ.ن: آمریکا به خوبی از عواقب خطرناک تداوم تنش در تنگه هرمز آگاهی دارد

داوود اسدی (دکتری تخصصی مدیریت دانش و بازیابی اطلاعات)